21/03/2006

       

Home Testi Musiche Animazioni Paristorias

Sos dicios de s'istrìa       

 

Una calarina bianca

Inoghe so...

 storia animata

 

                         glossario

   Bentu solòpu

Inoghe so...

 storia animata

 

  

      Peldularios

 

Inoghe so...

storia animata

 

      Contramaìa

 

Inoghe so...

storia animata

 

        Lambridos

 

Inoghe so...

storia animata

 

           Meledos

 

Inoghe so...

storia animata

 

 

       Ateros dicios

 

Inoghe so...

storia animata

 

 

ebook PDF

 

Chentu Dicios

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                         

 1. Una calarina bianca

 

Bidu appo custa calarina bianca, currendhe che-i su entu in su padru.
Poi ch'est intrada in su buscu e l'appo pèldida.
Abogio a Robbi Linna e li pregunto si l'aiat bida. E cuddhu nuddha.
- A inue diaulu che det aer dadu?...Avvèltimi si la ogias - l'appo nadu.
Comente fit passada accultzu a su pinnetu 'e s'istrìa l'aiat bida puru su tostoìne.
Nachi ndh'at arregionadu cun s'istrìa, chi l'at nadu a abbaidare ite poniat su ciaraballu.
- Ponet bentu estu, abba e poi moddhina - l'at nadu su tostoìne.
E tandho est chi s'istrìa l'at nadu su primu diciu:
        "No ponzes sempre mente a ciaraballu
          si ponet abba, entu estu e moddhina.
          As a bider chi finit s'atropogliu
          s'ides currendhe in pradu calarìna
"
 

- E ite cheret narrer? - l'at preguntadu su tostoìne - chi una calarina currendhe cambiat su tempus ?
- Si podet dare... - l'at nadu s'istrìa - su diciu narat e no narat...

So andhadu a ndh'arregionare cun su magialzu mannu.
- Appo idu una calarina bianca currendhe...poi, tott'in una, est isparìda.
- Tandho si podet dare chi cambiat su tempus - at nadu su magialzu, abaidendhe in su pabiru appiccadu a su ramu.
- Ma...ite bi narat in cussu pabiru ? - appo preguntadu a su dischente 'e su magialzu, candho si ch'est andhadu.
- De tottu bi narat...ma l'ischit legger solu su mastru - at nadu su dischente.
Accò su mastru, torrendhe: - Appo idu sa calarina - nachi.
Tucco e bido a compai Furiku cun Chicchinu, ballittendhesìla a boghe 'e trallalleru.
- Ajò, a bi enides a chilcare sa clarina bianca?
- E aundi ? - narat compai Furiku.
- In s'addhe 'e sas janas l'at bida su magialzu...
Mancari a mala oza ponen fattu. Ch'amus passadu unu dialu 'e tempus a su chilca chilca, ma sa calarina no in logu.
A candho approdat sa Jana ilde e preguntat ite semus chilchendhe.
- Una calarina bianca...
- E inue l'as vida?
- Currendhe in su pradu, prima chi s'esseret peldida in su buscu...
- E proite la ses chilchendhe inoghe tandho?
- Ca su magialzu nachi l'at bida in custos trettos...
Sa Jana m'est pàlfida comente assuconada, o pensamentosa. Subitu s'est pesada a bolu e devet aer nadu a sas ateras janas de sa calarina. Ma si podet dare puru chi cuddhas già l'ischeren.

Su tostoìne si fit accultziadu isse puru a preguntare a su magialzu si fit beru chi una clarina bianca podiat cambiare su tempus.
- Chie ti l'at nadu ?
- S'istrìa mi l'ata nadu, e m'at nadu puru su diciu de sa calarina e de su ciaraballu...
- Ma de siguru no t'at nadu su restu...
- E ite narat su restu ?
- Su restu narat gasi:

          No dies mai occasione a s'isciacallu
          de si misciare cun ratza canina
          Time loroddhos, no intres in imbrogliu
          si no ti cheres falare a una chigina.

Zubanne s'untulzu m'at contadu chi fit accuccadu accultzu a sa barraca 'e su coghinzu avvilguendhe sos canes.
A candho nachi est arrividu custu cane malancinidu, accultziendhesi timorattu.
- E chie ses tue ? - l'at preguntadu su cane bittichesu - no mi pares mancu cane...
- Isciacallu so - l'at nadu cuddhu.
- E ite che faghes inoghe?
- Fattu a una calarina so ènnidu...
- E pro ite?
- Ca so in boza 'e mi la mandhigare.
- ...E comente faghes tue a ti mandhigare una calarina?!
- Si mi dades un'agiudigheddhu... - nachi.
In cussa s'est accultziadu s'untulzu: - E it'est s'atropogliu?
- B'at unu chi si cheret mandhigare una calarina... - l'at nadu su cane mamugiadinu.
- Cale?! cussu cane 'e peddhalzu ?!
- No est cane...nachi est isciacallu.
- A mie mi paret cane 'e iscaccagliu, pius a prestu!

Sighendhe su rizolu sa Jana ilde aiat agattadu sa calarina. Si l'est accultziada a l'arregionare, ma a mie no m'at nadu nuddha.
Su tostoine est torradu a su pinnetu e at nadu a s'istrìa chi su magialzu l'aiat contadu su restu 'e su diciu.
- E ite narat ? - l'at preguntadu s'istrìa.
- Boh...narat de isciacallos e de ratza canina...
S'istrìa tandho at postu manu a su ciaraballu e l'at nadu:
- Aisculta ene a mie como, chi ti naro su segundu diciu:
        Su ciapìnu ischit solu ciapinare
        ei su ciaputzu istat sempre ciaputzendhe.
        Si no cumprendhes su chi ti so nendhe
        sa morrocula mi cheres ciarolàre...
        Si est solu ciarameddha o paraleta
        su chi ses vennidu como a mi carrare
        mezus pònedi in biccu sa ciapèta
        asi li ogas de cabu 'e ciarrulare.

Cumpresa ene l'asa ?
Su tostoìne aiat cumpresu bell'e pagu.
- B'at paraulas chi no appo cumpresu 'ene - l'at nadu.
- E cales ?!
- Ciarolare...
- Ciarolare est candho s'addobat a sa morrocula pro li fagher sos caos
- ...e ciarrulare?
- Ciarrulare est su chi faghes tue candh'istas sempre a pistighinzu !
Intendhendhe s'arregionu so intradu a su pinnetu e subitu s'istrìa m'at abbuccadu:
- E ite ses vennidu tue a ciarrulare o a ciarolare !?
- E ite mi ses ciaputzendhe - l'aia chelfidu rispondher...ma ch'appo dadu dae subra.

Sos canes sun intrados in catza cun cussu isciacallu malecontzu, chilchendhe sa raglia de sa calarina.
Candho l'an serada si sun pesados a giànnida e sa calarina at adderettadu subitu 'e origias.
sa Jana devet aer seradu s'atropogliu et est culta:
- Da attentzione - l'at nadu - chi inoghe ch'at malintraniados sempre in boza 'e ciarolare sas morroculas.
No creo chi sa calarina appet cumpresu, ma s'est posta a currer e sos canes fattu, su cane mamugiadinu a punta innantis.
Eo fia accuccadu in sos trettos: appo idu chi su cane bittichesu e s'isciacallu aìan peldidu sa raglia. Si lis est accultziada sa colora, chi li piaghet a si minter sempre: - E a chie sezis currendhe fattu?
- A chie mi piaghet! - l'at nadu su cane bittichesu.
Ma in cussa acco' su magialzu mannu: - E it'est s'idea?!
- Cust'isciacallu si cheriat mandhigare una calarina... - l'at nadu su cane, comente chi isse no b'intreret.
Su magialzu s'at leadu s'isciacallu  punt' a punta e cun duos colpos de frunza l'at torradu a polcu. E si ch'est andhadu.
- E como a ndhe curres de calarinas ? - at nadu su cane bittichesu a su polcu.
- Ah! tandho fizis currendhe fattu a una calarina?! - at nadu sa colora.
- Tue faghedi sos catzos tuos ! - l'at nadu su cane.
E incue los appo lassados, ca cheria ider a inue ch'aian dadu sa calarina cun sa Jana ilde.
Su cane mamugiadinu fit a cantu a las tenner ambas. Ma sa Jana l'at fattu sa codia.

Che sun brincadas in s'ispendhula e su cane s'est devidu rendhere.

Pro a mie su contu finiat incue. ca mi pariat chi fit contu chena cabu e nè coa.
- Pero sa paristoria est mezus a la finire: bàe a sa 'e s'istrìa e ti fagher narrer su teltzu diciu.
Andhadu so e app'intesu su beccu nendhe chi si fit pesendhe su entu estu.
- Est torradu su colvu - at nadu su tostoine.
- E it'oromala cheret ? - at preguntadu s'istrìa.
- S'est pesadu su entu estu - appo nadu, in boza 'e cambiare arregionu.
- Est tronendhe... - at nadu su tostoine.
Comintzadu at a pioer a cadinos.
- Est pioendhe a ìrridos ! - at nadu su tostoìne, chi at imparadu ene su saldu, pro chi s'istrìa chilchet de li fagher sa conca a brou.
- Già at a sensare...si cheret sensare - at nadu s'istrìa - Abbascia sa mola pius a prestu, chi no ndh'intret s'abba!
Su tostoine at abbasciadu sa mola e l'at posta a dainanti 'e s'intrada.
- Appòrrimi cussu ciàgu.. - l'at nadu s'istrìa.
Cuddhu no aiat cumpresu.
- T'appo nadu a mi dare su cràcu, movendhe ma però ! - torrat s'istrìa.
E cuddhu chena cumprendher...
- SU CAGIU ! ancu ti potten cagiàre a tie puru !
Brincat a su muru a palas e afferrat su padzu.
- Mi a lu ides ?! lu gighias subra sa conca !
- Ma...cussu est padzu e no cràcu... - narat su tostoìne.
A cussu puntu est chi s'istrìa at postu torra manu a su ciaraballu e ndh'at bogadu su teltzu diciu.

E già fit ora !
                 " Chi neres càgiu, padzu, cràcu o ciàgu
                   sempre ses nendhe sa mantessi cosa...
                    Ca no cambiat su entinu de sa rosa
                   pro chi cambiet su gustu o su fiagu.
                    Si ses topu, anciulìdu o ses ciancànu
                   in logu malu no istes atraessendhe
                    E si ses atrivìdu o beffulanu
                   mantène in bula su chi ses pensendhe.
                    Ca si ses infrebbadu e a ciancullita
                     no at esser refrèu si no pibida !
"
 

- Cumprssu l'as su diciu ? - at preguntadu s'istrìa.
- No tantu... - at nadu su tostoìne.
- Ca ses tontorrone!
- Naro ch'at sensadu...
A candho amus intesu s'inninnìgiu. Bessidos semus a fora e amus vidu sa clarina bianca, currendhe aeràda.
E s'istrìa l'at postu su sizillu:
- Nadu ti laìa?! - nachi - As a bider chi finit s'atropogliu, candho curret in pradu calarina!

 

_____________________________

2. Bentu solòpu

 

glossario


diciu: detto, proverbio; calarina : cavallina, giumenta; pradu: prato; istrìa: strige; tostoìne: testuggine; ciaraballu: almanacco; bentu estu: maestrale; moddhina: pioggerella; atropogliu: imbroglio,inghippo; tucco (tuccare): partire, andare; in custos trettos: da queste parti; assuconada: spaventata;   pensamentosa: pensierosa, impensierita; loroddhos: pettegolezzi, maldicenze; chigina: cenere; untulzu: avvoltoio; groddhe, matzone: volpe; avilguendhe: osservando; malancinidu: malconcio, magro, emaciato; timorattu: timoroso, timido;  iscaccagliu: risata; pius a prestu: piuttosto; ciapìnu: scamorza, incapace; ciapinare: far le cose male, da ‘ciapinu’; ciaputzu: sin. si ciapinu; ciaputzendhe: gerundio di ciaputzare, sin. si ciapinare; morrocula: trottola; ciarolàre: fare i buchi alla trottola; ciarameddha: ciarla, chiacchiera vuota; paraleta: sin. ; carrare: portare, trasportare; ciapèta: bavaglio; ciarrulare: parlare a vanvera, ciarlare; pistighinzu: discorso fastidioso e vuoto, lamentela; abbuccadu: sgridato, da abbuccare; ch'appo dadu dae subra: ho lasciato perdere; giànnida: uggiolìo, abbaio; raglia: traccia, solco, linea, pista, sentore; malintraniados: malintenzionati; a punta innantis: davanti, in prima fila; si minter: immischiarsi nelle faccende altrui; currendhe fattu: correndo appresso, inseguendo; frunza: bacchetta, verga; codia: scarto; ispendhula: cascatella; rendhere: arrendersi; pioer a cadinos o a ìrridos: diluviare; entu estu: maestrale; sensare: smettere; appòrrimi (da apporrire): porgimi; ciàgu, cràcu, cagiu, padzu: caglio naturale (ottenuto dallo stomaco dell’agnello); fiagu: odore; entinu: profumo, essenza; topu: zoppo; anciulìdu: ricurvo; ciancànu: sciancato; atrivìdu: temerario; beffulanu: che si fa beffe; ciancullita: singulto; refrèu: raffreddore; pibìda: pipita, malattia dei polli; tontorrone: tonto; aeràda: di furia, spaventata; inninnìgiu: nitrito.