1. Una calarina
bianca
Bidu
appo custa calarina bianca, currendhe che-i su entu in su padru.
Poi ch'est intrada in su buscu e l'appo pèldida.
Abogio a Robbi Linna e li pregunto si l'aiat bida. E cuddhu nuddha.
- A inue diaulu che det aer dadu?...Avvèltimi si la ogias - l'appo nadu.
Comente fit passada accultzu a su pinnetu 'e s'istrìa l'aiat bida puru su
tostoìne.
Nachi ndh'at arregionadu cun s'istrìa, chi l'at nadu a abbaidare ite poniat
su ciaraballu.
- Ponet bentu estu, abba e poi moddhina - l'at nadu su tostoìne.
E tandho est chi s'istrìa l'at nadu su primu diciu:
"No ponzes sempre mente a ciaraballu
si ponet abba, entu estu e moddhina.
As a bider chi finit s'atropogliu
s'ides currendhe in pradu calarìna"
- E ite cheret narrer? - l'at preguntadu su tostoìne - chi una calarina
currendhe cambiat su tempus ?
- Si podet dare... - l'at nadu s'istrìa - su diciu narat e no narat...
So andhadu a ndh'arregionare cun su magialzu mannu.
- Appo idu una calarina bianca currendhe...poi, tott'in una, est isparìda.
- Tandho si podet dare chi cambiat su tempus - at nadu su magialzu,
abaidendhe in su pabiru appiccadu a su ramu.
- Ma...ite bi narat in cussu pabiru ? - appo preguntadu a su dischente 'e su
magialzu, candho si ch'est andhadu.
- De tottu bi narat...ma l'ischit legger solu su mastru - at nadu su dischente.
Accò su mastru, torrendhe: - Appo idu sa calarina - nachi.
Tucco e bido a compai Furiku cun Chicchinu, ballittendhesìla a boghe 'e
trallalleru.
- Ajò, a bi enides a chilcare sa clarina bianca?
- E aundi ? - narat compai Furiku.
- In s'addhe 'e sas janas l'at bida su magialzu...
Mancari a mala oza ponen fattu. Ch'amus passadu unu dialu 'e tempus a su
chilca chilca, ma sa calarina no in logu.
A candho approdat sa Jana ilde e preguntat ite semus chilchendhe.
- Una calarina bianca...
- E inue l'as vida?
- Currendhe in su pradu, prima chi s'esseret peldida in su buscu...
- E proite la ses chilchendhe inoghe tandho?
- Ca su magialzu nachi l'at bida in custos trettos...
Sa Jana m'est pàlfida comente assuconada, o pensamentosa. Subitu s'est
pesada a bolu e devet aer nadu a sas ateras janas de sa calarina. Ma si podet
dare puru chi cuddhas già l'ischeren.
Su tostoìne si fit accultziadu isse puru a preguntare a su magialzu si fit
beru chi una clarina bianca podiat cambiare su tempus.
- Chie ti l'at nadu ?
- S'istrìa mi l'ata nadu, e m'at nadu puru su diciu de sa calarina e de su
ciaraballu...
- Ma de siguru no t'at nadu su restu...
- E ite narat su restu ?
- Su restu narat gasi:
No dies mai occasione a s'isciacallu
de si misciare cun ratza canina
Time loroddhos, no intres in imbrogliu
si no ti cheres falare a una chigina.
Zubanne s'untulzu m'at contadu chi fit accuccadu accultzu a sa barraca 'e
su coghinzu avvilguendhe sos canes.
A candho nachi est arrividu custu cane malancinidu, accultziendhesi
timorattu.
- E chie ses tue ? - l'at preguntadu su cane bittichesu - no mi pares mancu
cane...
- Isciacallu so - l'at nadu cuddhu.
- E ite che faghes inoghe?
- Fattu a una calarina so ènnidu...
- E pro ite?
- Ca so in boza 'e mi la mandhigare.
- ...E comente faghes tue a ti mandhigare una calarina?!
- Si mi dades un'agiudigheddhu... - nachi.
In cussa s'est accultziadu s'untulzu: - E it'est s'atropogliu?
- B'at unu chi si cheret mandhigare una calarina... - l'at nadu su cane
mamugiadinu.
- Cale?! cussu cane 'e peddhalzu ?!
- No est cane...nachi est isciacallu.
- A mie mi paret cane 'e iscaccagliu, pius a prestu!
Sighendhe su rizolu sa Jana ilde aiat agattadu sa calarina. Si l'est accultziada a l'arregionare, ma a mie no m'at nadu nuddha.
Su tostoine est torradu a su pinnetu e at nadu a s'istrìa chi su magialzu l'aiat
contadu su restu 'e su diciu.
- E ite narat ? - l'at preguntadu s'istrìa.
- Boh...narat de isciacallos e de ratza canina...
S'istrìa tandho at postu manu a su ciaraballu e l'at nadu:
- Aisculta ene a mie como, chi ti naro su segundu diciu:
Su ciapìnu ischit solu ciapinare
ei su ciaputzu istat sempre ciaputzendhe.
Si no cumprendhes su chi ti so nendhe
sa morrocula mi cheres ciarolàre...
Si est solu ciarameddha o paraleta
su chi ses vennidu como a mi carrare
mezus pònedi in biccu sa ciapèta
asi li ogas de cabu 'e ciarrulare.
Cumpresa ene l'asa ?
Su tostoìne aiat cumpresu bell'e pagu.
- B'at paraulas chi no appo cumpresu 'ene - l'at nadu.
- E cales ?!
- Ciarolare...
- Ciarolare est candho s'addobat a sa morrocula pro li fagher sos caos
- ...e ciarrulare?
- Ciarrulare est su chi faghes tue candh'istas sempre a pistighinzu !
Intendhendhe s'arregionu so intradu a su pinnetu e subitu s'istrìa m'at
abbuccadu:
- E ite ses vennidu tue a ciarrulare o a ciarolare !?
- E ite mi ses ciaputzendhe - l'aia chelfidu rispondher...ma ch'appo dadu
dae subra.
Sos canes sun intrados in catza cun cussu isciacallu malecontzu, chilchendhe
sa raglia de sa calarina.
Candho l'an serada si sun pesados a giànnida e sa calarina at adderettadu
subitu 'e origias.
sa Jana devet aer seradu s'atropogliu et est culta:
- Da attentzione - l'at nadu - chi inoghe ch'at malintraniados sempre in
boza 'e ciarolare sas morroculas.
No creo chi sa calarina appet cumpresu, ma s'est posta a currer e sos canes
fattu, su cane mamugiadinu a punta innantis.
Eo fia accuccadu in sos trettos: appo idu chi su cane bittichesu e s'isciacallu
aìan peldidu sa raglia. Si lis est accultziada sa colora, chi li piaghet a
si minter sempre: - E a chie sezis currendhe fattu?
- A chie mi piaghet! - l'at nadu su cane bittichesu.
Ma in cussa acco' su magialzu mannu: - E it'est s'idea?!
- Cust'isciacallu si cheriat mandhigare una calarina... - l'at nadu su cane,
comente chi isse no b'intreret.
Su magialzu s'at leadu s'isciacallu punt' a punta e cun duos colpos de
frunza l'at torradu a polcu. E si ch'est andhadu.
- E como a ndhe curres de calarinas ? - at nadu su cane bittichesu a su polcu.
- Ah! tandho fizis currendhe fattu a una calarina?! - at nadu sa colora.
- Tue faghedi sos catzos tuos ! - l'at nadu su cane.
E incue los appo lassados, ca cheria ider a inue ch'aian dadu sa calarina cun
sa Jana ilde.
Su cane mamugiadinu fit a cantu a las tenner ambas. Ma sa Jana l'at fattu sa
codia.
Che sun brincadas in s'ispendhula e su cane s'est devidu rendhere.
Pro a mie su contu finiat incue. ca mi pariat chi fit contu chena cabu e nè
coa.
- Pero sa paristoria est mezus a la finire: bàe a sa 'e s'istrìa e ti fagher
narrer su teltzu diciu.
Andhadu so e app'intesu su beccu nendhe chi si fit pesendhe su entu estu.
- Est torradu su colvu - at nadu su tostoine.
- E it'oromala cheret ? - at preguntadu s'istrìa.
- S'est pesadu su entu estu - appo nadu, in boza 'e cambiare arregionu.
- Est tronendhe... - at nadu su tostoine.
Comintzadu at a pioer a cadinos.
- Est pioendhe a ìrridos ! - at nadu su tostoìne, chi at imparadu ene su
saldu, pro chi s'istrìa chilchet de li fagher sa conca a brou.
- Già at a sensare...si cheret sensare - at nadu s'istrìa - Abbascia sa mola
pius a prestu, chi no ndh'intret s'abba!
Su tostoine at abbasciadu sa mola e l'at posta a dainanti 'e s'intrada.
- Appòrrimi cussu ciàgu.. - l'at nadu s'istrìa.
Cuddhu no aiat cumpresu.
- T'appo nadu a mi dare su cràcu, movendhe ma però ! - torrat s'istrìa.
E cuddhu chena cumprendher...
- SU CAGIU ! ancu ti potten cagiàre a tie puru !
Brincat a su muru a palas e afferrat su padzu.
- Mi a lu ides ?! lu gighias subra sa conca !
- Ma...cussu est padzu e no cràcu... - narat su tostoìne.
A cussu puntu est chi s'istrìa at postu torra manu a su ciaraballu e ndh'at
bogadu su teltzu diciu.
E già fit ora !
" Chi neres càgiu, padzu, cràcu o ciàgu
sempre ses nendhe sa mantessi cosa...
Ca no cambiat su entinu de sa rosa
pro chi cambiet su gustu o su fiagu.
Si ses topu, anciulìdu o ses ciancànu
in logu malu no istes atraessendhe
E si ses atrivìdu o beffulanu
mantène in bula su chi ses pensendhe.
Ca si ses infrebbadu e a ciancullita
no at esser refrèu si no pibida ! "
- Cumprssu l'as su diciu ? - at preguntadu s'istrìa.
- No tantu... - at nadu su tostoìne.
- Ca ses tontorrone!
- Naro ch'at sensadu...
A candho amus intesu s'inninnìgiu. Bessidos semus a fora e amus vidu sa
clarina bianca, currendhe aeràda.
E s'istrìa l'at postu su sizillu:
- Nadu ti laìa?! - nachi - As a bider chi finit s'atropogliu, candho curret
in pradu calarina!
_____________________________
2.
Bentu solòpu
glossario
diciu: detto, proverbio; calarina : cavallina, giumenta; pradu: prato; istrìa:
strige; tostoìne: testuggine; ciaraballu: almanacco; bentu estu:
maestrale; moddhina: pioggerella; atropogliu:
imbroglio,inghippo; tucco (tuccare): partire, andare;
in custos trettos: da queste parti; assuconada: spaventata;
pensamentosa: pensierosa, impensierita; loroddhos:
pettegolezzi, maldicenze; chigina: cenere; untulzu: avvoltoio;
groddhe, matzone: volpe; avilguendhe: osservando;
malancinidu: malconcio, magro, emaciato; timorattu: timoroso,
timido; iscaccagliu: risata; pius a prestu: piuttosto;
ciapìnu: scamorza, incapace; ciapinare: far le cose male, da ‘ciapinu’;
ciaputzu: sin. si ciapinu; ciaputzendhe: gerundio di
ciaputzare, sin. si ciapinare; morrocula: trottola;
ciarolàre: fare i buchi alla trottola; ciarameddha: ciarla,
chiacchiera vuota; paraleta: sin. ; carrare: portare,
trasportare; ciapèta: bavaglio; ciarrulare: parlare a vanvera,
ciarlare; pistighinzu: discorso fastidioso e vuoto, lamentela;
abbuccadu: sgridato, da abbuccare; ch'appo dadu dae subra:
ho lasciato perdere; giànnida: uggiolìo, abbaio; raglia:
traccia, solco, linea, pista, sentore; malintraniados:
malintenzionati; a punta innantis: davanti, in prima fila; si
minter: immischiarsi nelle faccende altrui; currendhe fattu:
correndo appresso, inseguendo; frunza: bacchetta, verga; codia:
scarto; ispendhula: cascatella; rendhere: arrendersi; pioer
a cadinos o a ìrridos: diluviare; entu estu:
maestrale; sensare: smettere; appòrrimi (da apporrire):
porgimi; ciàgu, cràcu, cagiu, padzu: caglio naturale (ottenuto dallo
stomaco dell’agnello); fiagu: odore; entinu: profumo, essenza;
topu: zoppo; anciulìdu: ricurvo; ciancànu: sciancato; atrivìdu: temerario;
beffulanu: che si fa beffe; ciancullita: singulto; refrèu:
raffreddore; pibìda: pipita, malattia dei polli; tontorrone:
tonto; aeràda: di furia, spaventata; inninnìgiu: nitrito.